ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΙΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΗ ΓΕΝΕΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ ΚΑΙ ΙΘΑΚΗ

Η έρευνα για την καταγραφή παραδοσιακής γνώσης και συλλογή παραδοσιακών ποικιλιών ξεκίνησε το 2014 με πρωτοβουλία, υλική-επιστημονική μέριμνα του ΑΙΓΙΛΟΠΑ και τη στήριξη τοπικών φορέων, συλλογικοτήτων και πολιτών της περιοχής. Η έρευνα έχει σκοπό την δημιουργία τοπικής τράπεζας γενετικού υλικού, την μελέτη και αξιοποίηση του ντόπιου γενετικού υλικού και την επαναεισαγωγή του στην τοπική καλλιέργεια και χρήση. Το νησί της Κεφαλονιάς αποτελεί μια περιοχή, στην οποία η παρουσία του ανθρώπου και κατά συνέπεια η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, χρονολογούνται χιλιετίες. Η ανάπτυξη του υψηλού πολιτισμού στηρίχθηκε στη γεωργία, με την καλλιέργεια φυτών και την εκτροφή ζώων, προσαρμοσμένων στις ιδιαίτερες συνθήκες του νησιού (απότομο ανάγλυφο, ιδιαίτερο κλίμα και κατανομή βροχοπτώσεων κλπ). Για το λόγο αυτό, αλλά και την απόσταση του από τη χερσαία χώρα, καθώς επίσης του μικρού και διεσπαρμένου κλήρου (επενδύσεις και αναδιαρθρώσεις ασύμφορες), το νησί αποτελεί μοναδική περιοχή ως προς τη βιοποικιλότητα τόσο των φυσικών όσο και των αγρο-οικοσυστημάτων. Βασικές καλλιέργειες στο νησί είναι το αμπέλι, με γνωστές παραδοσιακές ποικιλίες που κατέχουν μεγάλη καλλιεργήσιμη έκταση (Ρομπόλα, Μαυροδάφνη, Σταφίδα Κεφαλονιάς, Τσαούσι, Βοστυλίδι, Μοσχάτο, Μοσχατέλλα )και η ελιά με τις εξής ποικιλίες αντίστοιχα: Σιμωτέικο Κορώνι, Ντόπια, Θιακό, Βενετσιάνικο Κορώνι, Μιχαλιτσέικη (από την μεριά της Παλλικής –Μαντζαβινάτα- που την έφεραν στο νησί οι Βενετσάνοι και τις έβαζαν πάντα ζευγάρι) κα. Για το αμπέλι έχει υλοποιηθεί ένα ερευνητικό πρόγραμμα (2000-2002) με τίτλο «Διατήρηση ποικιλιακού δυναμικού αμπελιού Κεφαλονιάς και Ιθάκης» από τους φορείς, Αμπελοοινικό Κέντρο Κεφαλονιάς και Ιθάκης, Ινστιτούτο Προστασίας Φυτών Βόλου (ΕΘΙΑΓΕ), Περιφέρεια Ιονίων Νήσων και Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Κεφαλονιάς και Ιθάκης. Υπεύθυνη για την καταγραφή και τη συλλογή ήταν η κυρ. Μήλλα Σωτηρία. Οι ποικιλίες που συγκεντρώθηκαν εγκαταστάθηκαν σε έκταση της Πρακτικής Γεωργικής Σχολής, δημιουργώντας τον πειραματικό αμπελώνα γηγενών ποικιλιών αμπέλου. Ακόμα με τη δράση «Καταγραφή, ανάδειξη και δημιουργία τράπεζας γενετικού υλικού για τις γηγενείς ποικιλίες φυτικών ειδών των Επτανήσων» που αποτελεί μέρος του προγράμματος «Ανάδειξη του Τεχνολογικού Ιδρύματος Ιονίων Νήσων ως Διεθνούς Πόλου Εκπαίδευσης και Καινοτομίας» και υλοποιείται εντός του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση», πραγματοποιήθηκε ο εντοπισμός, η καταγραφή και η ανάδειξη γηγενών ποικιλιών φυτικών ειδών των Επτανήσων και ιδιαίτερα της Κεφαλονιάς, Ιθάκης, Ζακύνθου και Λευκάδας. Η έρευνα επικεντρώθηκε πιο πολύ στο αμπέλι, για το οποίο συγκεντρώθηκαν και εγκαταστάθηκαν φυτά από κάθε ποικιλία που εντοπίστηκε, σε χώρο του ΤΕΙ . Επιπλέον δίνει κάποια στοιχεία και για την ελιά και λίγα κηπευτικά (σπόρους των οποίων διατηρούν σε κατάλληλο ψυκτικό χώρο του Ιδρύματος). Περισσότερες πληροφορίες στη ηλεκτρονική διεύθυνση: (http://www.teiion.gr/index.php/el/component/content/article/37/315-2011-11-01-11-40-26.html). Στην περιοχή Ελειού Πρόννων επίσης βρίσκουμε τα κεράσια του Πόρου (υπάρχουν σε πολύ καλή κατάσταση, στην νοτιοανατολική πλευρά του νησιού) με ιδιαίτερα καλή γεύση και άρωμα, τα οποία έχουν αφεθεί και ούτε στα τοπικά μανάβικα δεν τα βρίσκεις πια. Παλιές ποικιλίες συκιάς με πολύ νόστιμους καρπούς αποτελούν τα μελισσόσυκα, οι αυγουστέλες τα βούσκα κ.α.. Αξίζει ακόμα να αναφέρουμε την περίφημη φακή της Μολούς, η οποία καλλιεργούνταν στο πετρώδη έδαφος του οροπεδίου της Μολούς, στα Ομαλά. Έγινε μια προσπάθεια τα τελευταία χρόνια να εγκατασταθεί πάλι η καλλιέργεια στην περιοχή, αλλά αντέδρασαν οι κτηνοτρόφοι, οι οποίοι χρησιμοποιούν τις εκτάσεις για βοσκοτόπους. Καλλιεργούνται επίσης και κάποιες εκτάσεις με σιτηρά, υπάρχουν κάποιοι που επιμένουν να βάζουν το Μαυραγάνι και το Ξυλόκαστρο, παραδοσιακές ποικιλίες του νησιού (περιοχή Παλλικής και περιοχή Ελειού Πρόννων)…… Καταλήγοντας στα λαχανικά, πρέπει να αναφέρουμε ότι η Κεφαλονιά και η Ιθάκη φημιζόταν για πολλά κηπευτικά, με ιδιαίτερα καλά γνωρίσματα (γευστικά, καλλιεργητικά, αντοχής σε ασθένειες, εχθρούς, έλλειψη νερού κα). Υπήρχαν: 1. η Λουρδέικη τομάτα (γρέντζα) και η Ληξουριώτικη (μήλο), 2. ο αρακάς Κεφαλονιάς (υπήρχε σπορόκεντρο στην περιοχή της Παλλικής), 3. το φθινοπωρινό πεπόνι Κατσάμπα (Ληξουριώτικο), 4. το χειμωνιάτικο πεπόνι – φετάδο Κατωγη 5. το σμυρνέικο πεπόνι, Ληξούρι 6. το καούνι πεπόνι, Κατωγή 7. κολοκυθάκι Ληξουρίου 8. αγριοφράουλα Ληξουρίου, 9. η πισσάρα ή αφκός (Λαθούρι, τρώγεται το φύλλο, πράσινη ωμή σαλάτα) 10. πλατοκούκια, 11. ντόπιο λάχανο (Λουρδάς) 12. μαρούλι (Λουρδάς) 13. κοκκινογούλι (Λουρδάς) 14. γουλί (Λουρδάς) 15. κουνουπίδι Φαρακλέικο 16. κοκκινοπρικάδα Φαρακλέικη 17. ρόκα άγρια 18. κρεμμύδι 19. το περίφημο σκόρδο Ερύσσου 20. μαύρη αγκινάρα (Ληξούρι Κατωγή) 21. αγριαγκινάρα Κατωγή 22. Καρπούζι Κεφαλονιάς 23. η γλυκόριζα Κατωγή Τα λαχανικά καλλιεργούνται σε πολύ μικρές εκτάσεις και διατίθενται μόνο για την κάλυψη των οικογενειακών αναγκών ή στην καλύτερη περίπτωση διατίθενται σε λαϊκές αγορές. Οι Κεφαλλονίτες και οι Θιακοί δεν άφησαν ποτέ τη συνήθεια να έχει η κάθε οικογένεια το δικό της μπαξέ Βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι σήμερα όλες οι οικογένειες κρατούν τους σπόρους που καλλιεργούν, αλλά υπάρχουν αρκετοί που κρατούν σπόρο από συγκεκριμένα είδη. Έτσι σε ολόκληρο το νησί υπάρχουν καλλιεργητές ντόπιων ποικιλιών. Εβδομήντα άτομα άφησαν στοιχεία στην ανταλλαγή σπόρων που έγινε το χειμώνα του 2013, μετά το κάλεσμα της άτυπης ομάδας «Σπερμώ». Σπόρους έφεραν εννέα άτομα και πήραν για να καλλιεργήσουν 30 άτομα, αξίζει όμως να αναφέρουμε ότι δεν δήλωσε κανένας αγρότης ή φυτωριούχος. Όσο αφορά την αγροτική παραγωγή κηπευτικών, οι περιοχές που παραδοσιακά ήταν οι τροφοδότες στο νησί, είναι η Παλλική, ο Λουρδάς στη Λειβαθώ και η Κρανιά στο Αργοστόλι. Εκεί εντοπίζονται ακόμα παραγωγοί που πουλούν τα προϊόντα τους στη Λαϊκή ή σε εστιατόρια και ξενοδοχεία, ανάμεσά τους υπάρχουν και άτομα που επιμένουν στην καλλιέργεια κάποιων παραδοσιακών ποικιλιών. Με όσα αναφέρθηκαν γίνεται κατανοητό ότι υπάρχει ενδιαφέρον στο νησί για τις παραδοσιακές ποικιλίες και τη παραδοσιακή γνώση που σχετίζεται μ’ αυτές. Ο Συνεταιρισμός της Ρομπόλα, απαρτίζεται από καλλιεργητές γηγενών ποικιλιών αμπέλου, με κυρίαρχη τη Ρομπόλα, που καλλιεργείται κατά κύριο λόγο με τον παραδοσιακό τρόπο. Το ΤΕΙ Ιονίων Νήσων με το τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων (το παλιό Βιολογικής Γεωργίας), με ενδιαφέρον συμπαραστέκεται σε κάθε προσπάθεια που αφορά τους ντόπιους σπόρους ενώ πρόσφατα συνδιοργάνωσε με τον ΑΙΓΙΛΟΠΑ το φετινό Σχολείο Σπόρων. Η Πρακτική Γεωργική Σχολή «ΠΑΝΑΓΗ ΒΑΛΛΙΑΝΟΥ» στο Αργοστόλι, επίσης ενδιαφέρεται για τους ντόπιους σπόρους και στηρίζει προσπάθειες που αποσκοπούν στην καταγραφή, συλλογή και διατήρηση τους . Οι δάσκαλοι του 5ου Δημοτικού σχολείου Αργοστολίου κάνουν σπορείο με παραδοσιακές ποικιλίες για να φυτέψουν το λαχανόκηπο του σχολείου μαζί με τους μαθητές τους, έτσι ενημερώνουν και δίνουν ερεθίσματα στα παιδιά δημιουργώντας ένα φυτώριο ακόμα σημαντικότερο «ανθρώπων που γνωρίζουν να παράγουν την τροφή τους και να είναι αυτάρκης». Ακόμη πρέπει να αναφέρουμε ότι στο Αργοστόλι υπάρχει ο Βοτανικός Κήπος, του Ιδρύματος Φωκά-Κοσμετάτου, με σκοπό την ανάδειξη των αυτοφυών φυτών και την προώθηση περιβαλλοντικών προβληματισμών και απώτερο στόχο και φιλοδοξία η συλλογή αυτή των μεσογειακών φυτών (σε μορφή εκτεταμένου κήπου ή μικρού πάρκου) να εκπαιδεύει, να διατηρεί και ταυτόχρονα να τέρπει. Στα Δαυγάτα, ένα χωριό σε απόσταση 6 χιλιομέτρων από το Αργοστόλι, λειτουργεί το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας που ιδρύθηκε το 1996 από την Εταιρεία Προστασίας Φύσεως Κεφαλονιάς & Ιθάκης με τη συνεργασία της τοπικής αυτοδιοίκησης και του Πολιτιστικού Συλλόγου Δαυγάτων. Ο χαρακτήρας του μουσείου είναι κυρίως εκπαιδευτικός και πληροφοριακός, και είναι παράλληλα Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να ενημερωθεί για την πλούσια χλωρίδα και πανίδα της Κεφαλονιάς καθώς και για τις γεωλογικές της ιδιομορφίες. Στην Κεφαλονιά υπάρχουν δύο βιβλιοθήκες οι οποίες έχουν βιβλία των περασμένων αιώνων. Πολλά αναφέρονται στη γεωργία που εφαρμοζόταν εκείνα τα χρόνια τόσο στην Ελλάδα όσο και στο νησί. Έτσι μπορούμε να βρούμε σημαντικές πληροφορίες για τα είδη και τους τρόπους καλλιέργειας των περασμένων χρόνων. Η μία είναι η Κοργιαλένειος Βιβλιοθήκη Αργοστολίου και η άλλη η Ιακωβάτειος Βιβλιοθήκη Ληξουρίου (αναφέρω τίτλους βιβλίων της Κοργιαλένειου: «Ο πλούτος της Κεφαλληνιακής γης» Μαζαράκης Νικόλαος 1938, «Λαχανόκηπος» Χασιώτης Σπύρος 1909, «το αντιδακικό πείραμα Κίρρας-Ιτέας συμβολή εις την λύση του προβλήματος της καταπολέμησης του δάκου της ελαίας» Καλοπίσης Ιωάννης 1954, «η συμβολή της Κεφαλληνίας εις την εθνικήν οικονομίαν από γεωργικής απόψεως» Σοφράς, Χρόνης Α. 1937, «Ένας στατιστικός πίνακας του 1810 για την Κεφαλονιά παραγωγή-εξαγωγές και εισαγωγές (μια πρώτη προσέγγιση)», «Κεφαλληνία δι΄ ένα καλύτερο μέλλον: εδαφολογικές, γεωβοτανικές, υδρογεωλογικές έρευνες» 1978, «Δενδροκομική έρευνα» 1939, «19 πλουτοφόρα φυτά» Γεωργακόπουλος Αλέξανδρος 1933, «Τα πεπονοειδή "Μποστανικά" : Η καλλιέργεια των πεπονιών και καρπουζιών, αι ποικιλίαι και αι ασθένειαι αυτών» Οικονομίδης Λάμπρος 1939, «Σύντομος οδηγός του πατατοκαλλιεργητού» Δεκάζος, Παναγιώτης Α. 1933, «Εξημέρωσις των αυτοφυών αγρίων οπωροφόρων δένδρων : Αι προετοιμασίαι, οι εμβολιασμοί των, αι περιποιήσεις μετά τον εμβολιασμόν και τα απαιτούμενα εργαλεία και υλικά» Οικονομίδης, Λάμπρος Χ. 1934 και πολλά άλλα). Αξίζει να αναφέρουμε ότι και η Κεφαλονιά και η Ιθάκη είναι γεμάτες με εγκαταλειμμένες καλλιέργειες κυρίως ελαιώνες και έχουμε και τα κτήματα με το ντόπιο το κεράσι όπως και παλιές φυτείες με αμύγδαλα, που αποτελούσε βασικό προϊόν της Κεφαλονιάς, αμπελώνες και αγροτεμάχια με αγριαγκινάρες και με γλυκόριζα, η οποία αποτελούσε εξαγώγιμο προϊόν της Παλλικής. Γυρνώντας από χωριό σε χωριό συναντάς μισογκρεμισμένους ανεμόμυλους, αλώνια, κάποια σε καλή κατάσταση και άλλα μισοκατεστραμμένα, αναβαθμίδες που προμήθευαν την τροφή όλης της οικογένειας (σιτάρι, λαχανικά, κλπ), μένουν απείρακτες από το χρόνο, ακαλλιέργητες, θυμίζοντας άλλες εποχές και ανθρώπους (πολλές γκρεμίστηκαν, ειδικά στην περιοχή της Παλλικής, μετά τους σεισμούς του χειμώνα 2014). Τα τελευταία χρόνια έχουν συντηρηθεί μέσα από προγράμματα παλιά λιοτρίβια και έγιναν επισκέψιμα γεωργικά μουσεία ελιάς και λαδιού, όπως και αγροικίες με βοηθητικά κτίσματα στην αυλή (ληνός, μύλος, λιοτρίβι), που εξυπηρετούσαν την ανάγκη οικονομικής αυτοτέλειας της οικογένειας. Βέβαια να αναφέρουμε ότι ληνό και το ποδόχι (το μέρος που πατάνε τα σταφύλια για να πάρουν το μούστο κι εκεί που καταλήγει ο γούστος) υπάρχουν ενεργά σε πολλά σπίτια, γιατί οι ντόπιοι θεωρούν απαραίτητο να βάζουν ένα τουλάχιστον βαρελάκι κρασί, από το αμπελάκι τους, για το χειμώνα. Λαμβάνοντας υπόψη όσα αναφέρθηκαν και τον προσανατολισμό στα λαχανοκομικά είδη, τα μέρη που έχουν προτεραιότητα κατά την έρευνα είναι η Παλλική, ο Λουρδάς, η Κρανιά (Κοκολάτα) Αργοστολίου και η Ιθάκη στην οποία ζει και δραστηριοποιείται ο Μιχάλης Κασσιανός (Περαχώρι), που έχει αφιερωθεί στην διατήρηση των παραδοσιακών ποικιλιών και αυτοχθόνων φυλών ζωών, καθώς επίσης στη συλλογή και διατήρηση αντικειμένων από παλιούς τρόπους επεξεργασίας του λιναριού, επεξεργασίας του ξύλου κλπ. Τον κο Κασσιανό πρόσφατα επισκεφτήκαμε και οι εμπειρίες που ζήσαμε καθώς και οι γνώσεις που αποκομίσαμε ήταν κυριολεκτικά μοναδικές. Η έρευνά μας συνεχίζεται και ευχαριστούμε όλες και όλους όσοι στηρίζουν την προσπάθειά μας αυτή για την καταγραφή πολύτιμης παραδοσιακής γνώσης καθώς και για τη συλλογή παραδοσιακών ποικιλιών που κινδυνεύουν να χαθούν στην περιοχή. Ευαγγελία Ψωμουλιά, Γεωπόνος, Εστιακό Σημείο ΑΙΓΙΛΟΠΑ στην Κεφαλονιά Αργοστόλι, Δεκέμβρης 2014

Additional Info

  • ΠΕΡΙΟΧΗ: ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Media



localfood

TAG_NAME_AUTHOR_POST

AEGILOPS LOCAL FOOD

Για περισσότερες πληροφορίες επικοινωνήστε με email στο localfood@aegilops.gr

η συμπληρώστε την φόρμα επικοινωνίας.